Круглы стол «Палітыка цэнтральных банкаў у краінах з рынкам, які фарміруецца, у постпандэмічны перыяд»

Пандэмія цэн

11 чэрвеня 2021 г. у Нацыянальным банку прайшоў круглы стол з удзелам экспертаў у галіне эканомікі, прадстаўнікоў бізнесу, акадэмічнага і банкаўскага асяроддзя, сродкаў масавай інфармацыі. У ходзе экспертнай дыскусіі быў закрануты шэраг актуальных пытанняў, звязаных з рэакцыяй цэнтральных банкаў на крызіс, абумоўлены пандэміяй COVID-19, і паскарэннем глабальных інфляцыйных працэсаў, якое адбылося пасля гэтага. Вясной 2021 года інфляцыя пачала біць рэкорды, прычым нават у тых краінах, якія на працягу многіх дзесяцігоддзяў здаваліся апорай цэнавай стабільнасці. Ключавыя пытанні, якія хвалявалі экспертаў у працэсе абмеркавання, – з якой прычыны разганяецца сусветная інфляцыя, якую ролю можа сыграць манетарная палітыка ў мінімізацыі інфляцыйных рызык ва ўмовах неабходнасці падтрымкі эканомікі ў постпандэмічны перыяд і якія вывады для рэалізацыі манетарнай палітыкі могуць атрымаць цэнтральныя банкі краін з рынкам, які фарміруецца, з назапашанага на сёння міжнароднага вопыту.

Няроўнасць у практыцы рэалізацыі манетарнай палітыкі

Пачатак дыскусіі быў пакладзены дакладам начальніка Упраўлення даследаванняў і стратэгічнага развіцця Нацыянальнага банка Наталлі Мірончык, у якім яна падрабязна асвятліла пытанне роўнасці магчымасцей цэнтральных банкаў развітых краін і краін з рынкам, які фарміруецца, па ўжыванні мер манетарнай палітыкі для аказання падтрымкі эканоміцы з улікам рызык раскручвання інфляцыйных працэсаў.

Наталля Мірончык адзначыла беспрэцэдэнтныя маштабы мер падтрымкі эканомікі ў развітых краінах у 2020 годзе, якія дасягнулі 14% ВУП: «Цэнтральныя банкі гэтых краін вельмі аператыўна адрэагавалі ў пачатку пандэміі, змякчыўшы манетарныя ўмовы і аднавіўшы выкарыстанне нестандартных інструментаў манетарнай палітыкі, якія ўжываліся падчас сусветнага фінансава-эканамічнага крызісу». Краіны з рынкам, які фарміруецца, таксама ажыццяўлялі колькаснае змякчэнне, аднак яго маштабы былі істотна ніжэй – на ўзроўні 2% ВУП. Для параўнання: грашовая база Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь за 2020 год павялічылася на 1,4% ВУП. Тым не менш, нягледзячы на тое, што ў развітых краінах павелічэнне грашовай базы цэнтральнага банка за 2020 год было прыкладна ў 2,5 раза больш, чым у краінах з рынкам, які фарміруецца, інфляцыя ў развітых эканоміках у мінулым годзе яшчэ заставалася пад кантролем, чаго нельга сказаць аб сітуацыі ў краінах з рынкам, які фарміруецца.


Рэакцыя на крызісы: пошук адрозненняў у практыцы развітых краін і краін, якія развіваюцца

Праграмы куплі актываў ≠ колькаснае змякчэнне

На падставе вопыту Народнага банка Польшчы Наталля Мірончык зрабіла важны вывад аб тым, што, нягледзячы на рэалізацыю краінамі з рынкам, які фарміруецца, праграм куплі актываў для падтрымкі эканомікі ўслед за цэнтральнымі банкамі развітых краін, іх нельга прыраўноўваць да колькаснага змякчэння, паколькі цэнтральныя банкі краін з рынкам, які фарміруецца, пасля звярталіся да стэрылізацыі гэтай эмісіі з дапамогай інструментаў канфіскацыі ліквіднасці: аперацый пастаяннага доступу, валютных інтэрвенцый і выпуску аблігацый цэнтральнага банка.

Чаму ж цэнтральныя банкі развітых краін змаглі дазволіць сабе ў поўнай меры рэалізаваць такія маштабныя меры падтрымкі ў адрозненне ад краін з рынкам, які фарміруецца?

Сярод асноўных прычын Наталля Мірончык адзначыла наступныя асаблівасці эканомікі і ўмоў рэалізацыі манетарнай палітыкі ў развітых краінах:

  1. Абмежаваны рост шырокай грашовай масы і крэдыту ў дапандэмічны перыяд.
  2. Апераджальны рост грашовай масы ў параўнанні з ростам крэдыту.
  3. Свабодныя грашовыя сродкі ўкладваюцца ў акцыі і золата.
  4. Рост шырокай грашовай масы забяспечваецца ў большай ступені за кошт прыцягнення тэрміновых укладаў.
  5. Істотны дэфляцыйны ціск з боку рэальнай эканомікі ў 2020 годзе.
  6. Высокі ўзровень даверу да цэнтральных банкаў.
  7. Вялікі лаг уздзеяння манетарнай палітыкі на рэальную эканоміку і цэны.


Манетарная арыфметыка: Лаг уплыву палітыкі цэнтрабанка на інфляцыю

Апошні фактар, гістарычна абумоўлены асаблівасцямі эканамічнага мінулага краін, адыгрывае значную ролю ў эфектыўнасці забеспячэння асноўнай мэты манетарнай палітыкі цэнтральных банкаў ва ўмовах крызісу, дазваляючы ім выкарыстоўваць нестандартныя інструменты падтрымкі эканомікі без сур'ёзнай пагрозы для цэнавай стабільнасці.


Невідавочны факт: Давер – магутны інструмент цэнтральнага банка ў барацьбе з інфляцыяй

Вывады для манетарнай палітыкі краін з рынкам, які фарміруецца. Няпросты выбар для Нацыянальнага банка

Заключныя разважанні Наталлі Мірончык паказваюць, што цэнтральным банкам краін з эканомікай, якая фарміруецца, варта быць засцярожлівымі пры рэалізацыі грашова-крэдытнай палітыкі і ўлічваць рызыкі паскарэння інфляцыйных працэсаў пры прыняцці рашэнняў.


Ці па кішэні Беларусі маштабная падтрымка эканомікі мерамі манетарнай палітыкі?

Поўная версія выступлення Наталлі Мірончык


Пашырэнне балансаў цэнтральных банкаў і інфляцыя: вывады для манетарнай палітыкі

Па завяршэнні дакладу эксперты абмеркавалі шэраг надзённых пытанняў аналізу і прагназавання бягучай сітуацыі ў манетарнай сферы. У прыватнасці, актыўнае абмеркаванне адбылося па пытанні, што паступіла ад прадстаўніка банкаўскага асяроддзя, члена Асацыяцыі беларускіх банкаў Андрэя Жышкевіча, які пацікавіўся ў супрацоўнікаў Нацыянальнага банка тым, якія фактары, на іх думку, дазволілі значна нарасціць крэдытны партфель банкаў у мінулым годзе пры невялікім прыросце грашовай масы і ці захаваюцца яны ў будучыні. Эксперт выказаў меркаванне аб тым, што ў бягучай сітуацыі попыт на крэдыты ў эканоміцы можа быць схільны да ўплыву завышаных інфляцыйных чаканняў суб'ектаў гаспадарання.

У адказ на пастаўленае пытанне намеснік начальніка Упраўлення даследаванняў і стратэгічнага развіцця Нацыянальнага банка Міхаіл Дземідзенка адзначыў, што такія чаканні не з'яўляюцца абгрунтаванымі на сучасным этапе функцыянавання беларускай эканомікі з улікам дзеючых падыходаў Нацыянальнага банка да рэалізацыі грашова-крэдытнай палітыкі: «Проста ў рэаліях Рэспублікі Беларусь доўгі час мы жылі, калі інфляцыя вымяралася ў дыяпазоне 10–20–30–40–100% у год. І ў гэтай сітуацыі стаўкі былі часцей за ўсё адмоўныя, але за апошнія пяць гадоў усё памянялася, мы жывем у нармальнай рэальнасці». Міхаіл Дземідзенка яшчэ раз нагадаў пра фактары раскручвання інфляцыйных працэсаў (з боку выдаткаў і ўнутранага попыту) і выказаў сваё меркаванне адносна таго, што яшчэ адзін вядомы манетарны фактар інфляцыі, абумоўлены жаданнем стымуляваць эканоміку за кошт неабгрунтаванай грашовай эмісіі, даўно адышоў у нябыт, застаўшыся ўрокам мінулага, які Нацыянальны банк атрымаў з гісторыі функцыянавання эканомікі Беларусі на папярэдніх этапах яе развіцця.


50 адценняў інфляцыі: чаго чакаць у Беларусі?

Якія мэты павінны ставіцца перад цэнтральным банкам?

У працяг дыскусіі другая частка круглага стала была накіравана на абмеркаванне таго, ці варта наогул у цяперашні час, няпросты з пункту гледжання рызык раскручвання інфляцыі, задавацца пытаннем аб неабходнасці стымуляваць эканамічны рост за кошт эмісіі цэнтральнага банка. Запрошаны эксперт, саветнік Першага намесніка Старшыні Банка Расіі Сяргей Маісееў, у пачатку свайго выступлення адзначыў, што падобныя пытанні ўпіраюцца ў тое, навошта наогул патрэбен цэнтральны банк, якія перад ім стаяць мэты і як зрабіць так, каб не наступаць на адны і тыя ж старыя граблі.

Спасылаючыся на свежы агляд мэт дзейнасці цэнтральных банкаў у свеце, згодна з якім большасць цэнтрабанкаў адказваюць за кіраванне рэзервамі, выступаюць крэдыторамі апошняй інстанцыі, адказваюць за выпуск валюты, грашова-крэдытную палітыку і фінансавую стабільнасць, нагляд за банкамі і г. д., Сяргей Маісееў звяртае ўвагу на тое, што сярод гэтых задач нельга знайсці задачы па забеспячэнні эканамічнага росту і да т. п. Адказваючы на пытанне, чаму так склалася і наколькі цэнтральныя банкі павінны быць уцягнутыя ў выпуск прадукцыі, забеспячэнне занятасці і эканамічнага росту, ён прыводзіць цытату Марка Карні [Марк Карні – кіраўнік Банка Канады (2008–2013), кіраўнік Банка Англіі (2013–2020)]:

«Старанна прапісаная [у законе] незалежнасць з'яўляецца высокаэфектыўнай у забеспячэнні цэнавай і фінансавай стабільнасці, [аднак] яна не можа забяспечыць працяглы росквіт і не можа вырашыць шырокія сацыяльныя праблемы. Гэта варта падкрэсліць, паколькі апошнія гады маса праблем стукаецца ў дзверы Банка Англіі, пачынаючы ад даступнасці жылля і заканчваючы нізкай прадукцыйнасцю. Заклікі, каб банк вырашыў гэтыя праблемы, ігнаруюць вызначаныя [у законе] мэты банка. І яны блытаюць незалежнасць з усемагутнасцю...»

Сяргей Маісееў таксама звяртаецца да гісторыі, прыводзячы прыклад 24 цэнтральных банкаў Еўропы, якія пачалі ўтварацца ў XV стагоддзі, і толькі тры з іх працягваюць існаваць сёння. Гэтымі банкамі з'яўляюцца Банк Швецыі, Вялікабрытаніі і Шатландыі. Пры гэтым першыя два засталіся цэнтральнымі банкамі, бо не былі ўцягнутыя ў палітыку па спецыяльным крэдытаванні кагосьці. У сваю чаргу, Банк Шатландыі захаваў за сабой права друкаваць банкноты, але з'яўляецца прыватным. Астатнія цэнтральныя банкі зачыніліся, так як сталі банкрутамі або іх існаванне стала бяссэнсавым з-за моцнага абясцэнення грошай, выкліканага эмісіяй.

Спікер адзначае самы знакаміты прыклад таго, як абанкруціўся цэнтральны банк Амстэрдама, у якім прыдумалі сістэму безнаяўных плацяжоў у сучасным выглядзе. У пэўны момант часу, калі неабходна было падтрымліваць гандлёвую актыўнасць Ост-Індскай кампаніі і з гэтай прычыны была праведзена мэтавая эмісія, адбылася «напампоўка» грашыма. Але кампанія аказалася не такой паспяховай, прайграла канкурэнцыю іншым і «дрэнна скончыла», а з ёй «дрэнна скончыў» і цэнтральны банк.

Такая ж цікавая гісторыя тычыцца нашага агульнага продка [продка НБРБ і ЦБРФ] – Дзяржаўнага асігнацыйнага банка Расійскай імперыі. Тады яшчэ не існавала разумення таго, што вялікая колькасць грошай шкодзіць цэнам. Мала хто ведае, што вайна з Напалеонам была выйграна за кошт гэтага банка. Гэта значыць друкаваліся рублі, за кошт гэтага фінансаваліся вайсковыя расходы. Вынік – вайна выйграна, але калі за 1 папяровы рубель сталі даваць менш за 10 капеек медным рублём, эмісія была згорнута, а асігнацыйны банк быў ліквідаваны. Таму шматлікія прыклады кажуць аб тым, што ўсё гэта [мэтавая эмісія] дрэнна заканчваецца.


Навошта наогул патрэбен ЦБ, ці Як не наступаць на адны і тыя ж граблі?

Далей, працягваючы экскурс у эпоху найноўшай гісторыі, эксперт адзначае, што пераломным момантам, які навучыў цэнтральныя банкі таму майстэрству грашова-крэдытнай палітыкі, якім яны валодаюць сёння, з'яўляецца цяжкі перыяд высокай інфляцыі 1970-х гг. У той час, калі яшчэ не было пэўнасці ў дачыненні да таго, чым павінны займацца цэнтральныя банкі, у ЗША сапраўды атрымала развіццё ідэя аб тым, што цэнтрабанк павінен стымуляваць занятасць і адказваць за выпуск прадукцыі. У выніку эксперымент з правядзеннем экспансіянісцкай палітыкі цэнтральнага банка прывёў да двухзначнай інфляцыі, вышэй за 20% гадавых, і старшыні ФРС П. Волкеру прыйшлося прыкласці нямала намаганняў, каб выправіць сітуацыю. Пасля гэтага ў 1990-я гг. быў дасягнуты агульнасусветны кансэнсус аб тым, што галоўнай заканадаўча замацаванай мэтай дзейнасці цэнтральных банкаў павінна быць забеспячэнне цэнавай стабільнасці.

Тэарэтычныя асновы палітыкі цэнтральных банкаў

Паглыбляючыся ў навуковае абгрунтаванне сучасных падыходаў да рэалізацыі палітыкі цэнтральнага банка, Сяргей Маісееў адзначыў, што любы цэнтральны банк адказвае не за максімізацыю эканамічнага росту, а за яго згладжванне. Гэта азначае, што яго палітыка накіравана на тое, каб у ходзе дзелавога цыклу ваганні ВУП былі як мага больш згладжанымі і заставаліся ў межах бесперапыннай устойлівай траекторыі росту. Таму што ўсе эканамічныя агенты: насельніцтва, прадпрымальнікі – хочуць мець устойлівыя даходы, яны не хочуць, каб іх даходы пастаянна змяняліся то ў большы, то ў меншы бок. Для гэтага цэнтральны банк у першую чаргу звяртае ўвагу на дынаміку цэн, і, калі з інфляцыяй усё ў парадку, толькі тады ён можа займацца пытаннямі стымулявання эканамічнага росту.


Проста аб складаным: Эканамічны рост у фокусе палітыкі цэнтральнага банка

Аперацыйны погляд на мэтавую эмісію цэнтральнага банка

Далей Сяргей Маісееў прапанаваў паглядзець на ідэю эмісійнага крэдытавання з пазіцыі рэжыму грашова-крэдытнай палітыкі. Ён параўнаў перавагі і недахопы розных рэжымаў грашова-крэдытнай палітыкі і патлумачыў, чаму могуць узнікаць цяжкасці з прадказаннем наступстваў выкарыстання такога інструмента стымулявання эканамічнага росту. Паводле яго слоў, магчымасці мэтавай эмісіі існуюць, толькі калі цэнтральны банк таргетуе грашовыя агрэгаты. Аднак цяжкасць аналізу і складаная ўзаемасувязь паміж нарошчваннем грашовай масы і змяненнем інфляцыі абумоўліваюць слабую падкантрольнасць працэсу мэтавай эмісіі для цэнтральнага банка, ён не можа загадзя дакладна прадбачыць уплыў гэтага інструмента на ўзровень інфляцыі, паколькі на гэта аказвае ўплыў мноства фактараў.


Таргетаванне інфляцыі vs Манетарнае таргетаванне. Як зразумець палітыку цэнтральнага банка?

Эксперт задаўся пытаннем, а ці можа наогул цэнтральны банк выдаваць доўгія крэдытныя рэсурсы ў эканоміку? Якія тэрміны ўстанаўліваюць цэнтральныя банкі па сваіх аперацыях і чаму склалася такая практыка? Ключ да адказу на гэтыя пытанні крыецца ў неабходнасці забяспечыць манеўранасць грашова-крэдытнай палітыкі, аператыўнае рэагаванне цэнтральнага банка на змяненне сітуацыі на грашовым рынку і дынаміку інфляцыі. Калі цэнтральны банк будзе эмітаваць грошы на працяглыя тэрміны (напрыклад, 3–5 гадоў), ён не зможа кіраваць гэтым доўгатэрміновым масівам грошай, і гэта прывядзе да страты аперацыйнай эфектыўнасці, манеўранасці яго грашова-крэдытнай палітыкі. А гэта крытычна важна для рэгулявання інфляцыйных працэсаў у эканоміцы, паколькі інфляцыя можа змяніцца ўжо ў наступным месяцы або квартале.


Працэнтныя стаўкі ў руках цэнтральнага банка: як не страціць кантроль над грашовай масай?

Чым пагражае абярнуцца пандэмія інфляцыі?

Вяртаючыся да бягучай сітуацыі, Сяргей Маісееў падкрэсліў яе анамальнасць, звязаную з высокай ступенню нявызначанасці развіцця падзей, паколькі вясной 2020 года ніхто не мог прадказаць эканамічныя наступствы пандэміі і яе ўплыў на маштабы падзення сусветнай эканомікі. Цэнтральныя банкі ў такіх умовах дзейнічалі ўсляпую, адначасова распачаўшы меры для змякчэння сваёй палітыкі, каб прадухіліць магчымы калапс. Аднак механізм рэакцыі цэнтральных банкаў на крызіс у развітых краінах і краінах, якія развіваюцца, адрозніваўся, і на гэта ёсць свае прычыны.

Эксперт адзначыў, што цэнтральныя банкі развітых краін змаглі дазволіць сабе шырокае прымяненне нестандартных інструментаў манетарнай палітыкі. Гэта было магчымым па шэрагу прычын, сярод якіх можна вылучыць «гіганцкія» маштабы рынку дзяржаўнага доўгу, немагчымасць далейшага зніжэння працэнтных ставак, якія знаходзяцца на нулявым узроўні, і значныя рызыкі дэфляцыі.

Цэнтральныя банкі краін з рынкам, які фарміруецца, у адрозненне ад сваіх калег не маглі ажыццяўляць маштабныя аперацыі па куплі актываў на ўнутраным рынку, паколькі яго аб'ёмы несупаставімыя з магчымасцямі цэнтральнага банка, так як асноўны аб'ём фінансавых рэсурсаў запазычваецца на знешніх рынках. Калі цэнтральны банк вырашыць выкупіць нейкія актывы на ўнутраным рынку, гэта прывядзе да дэфіцыту ліквіднасці і парушыць працэс цэнаўтварэння на рынку актываў. Замест гэтага намаганні цэнтральных банкаў краін з рынкам, які фарміруецца, былі накіраваны на стрымліванне росту даходнасці на рынках дзяржаўнага і карпаратыўнага доўгу і на падтрыманне ліквіднасці банкаўскай сістэмы для захавання фінансавай стабільнасці. Сяргей Маісееў звярнуў увагу на тое, што ні адзін цэнтральны банк не займаўся «напампоўкай» грашыма дзеля эканамічнага росту і г. д. (за выключэннем адзінага вымушанага прэцэдэнту ў Філіпінах, дзе зусім не развіты рынак дзяржаўнага доўгу і была неабходнасць фінансавання вялікага дэфіцыту бюджэту ва ўмовах пандэміі).


На парозе крызісу: рэакцыя цэнтральных банкаў на пандэмію COVID-19

Сяргей Маісееў яшчэ раз падкрэсліў, што да пандэміі быў перыяд дэфляцыі, многія краіны былі шчаслівыя, што маюць хоць бы нулявую інфляцыю. Аднак пасля такой шчодрай авансавай дапамогі эканоміцы ў 2020 годзе балансы цэнтрабанкаў паказалі хуткі рост. Вынікі такой падтрымкі не прымусілі сябе чакаць: цяпер інфляцыя ў ЗША ўжо 5% пры мэтавым арыенціры ў 2%, у еўразоне яна таксама расце, пакуль 2%, але чакаецца, што будзе вышэйшай.

Спікер выказаў свае меркаванні аб тым, якімі будуць наступствы гэтай палітыкі ў развітых краінах і да чаго рыхтавацца краінам з рынкам, які фарміруецца. Магчыма, што ў выпадку разгону інфляцыйных чаканняў эканомікі, якія развіваюцца, будуць вымушаныя перайсці да ўзмацнення жорсткасці грашова-крэдытнай палітыкі ўслед за развітымі краінамі, каб утрымаць сусветную інфляцыю.


Бясплатны сыр у пастцы. Чаго чакаць ад інфляцыі?

Сучасныя тэорыі

У завяршэнне свайго выступлення Сяргей Маісееў закрануў тэму распаўсюджвання розных сучасных тэорый, так, напрыклад, цяпер у грамадстве папулярна сучасная грашовая тэорыя (MMT). Гэтая тэорыя абвяшчае, што ўрад павінен забяспечыць росквіт грамадства за кошт падтрымання беспрацоўя на аптымальным узроўні. Калі прыватны сектар не здольны забяспечыць поўную занятасць, то ўрад павінен стварыць попыт і забяспечыць поўнае выкарыстанне рэсурсаў у дзяржаўным сектары. Зрабіць гэта можна рукамі цэнтральных банкаў, якія даюць ураду грошы для фінансавання новых працоўных месцаў, рэалізацыі інфраструктурных праектаў і г. д. Пры гэтым фінансаванне ажыццяўляецца бязвыплатна, адпаведна, ураду больш няма неабходнасці збіраць падаткі, выпускаць аблігацыі, можна проста браць грошы «з кішэні» цэнтральнага банка. А калі раптам інфляцыя пойдзе ўверх, можна проста павялічыць падаткі.

Спікер адзначае, што да такіх тэорый заўсёды ёсць шэраг пытанняў. У першую чаргу гэта тычыцца магчымасцей такога эмісійнага фінансавання ўрадавых расходаў. Сяргей Маісееў сцвярджае, што аб'ём надрукаваных грошай, якія цэнтральны банк можа даць ураду, абмежаваны інфляцыяй і інфляцыйнымі чаканнямі. Усё роўна не будзе росквіту, усё роўна цэны вырастуць і «з'ядуць» усе выгады, атрыманыя ад эмісіі. Другое пытанне заключаецца ў тым, ці можна наогул кіраваць інфляцыяй праз падаткі або ўсё ж такі патрэбныя больш гібкія інструменты, якія дазваляюць аператыўна рэагаваць на дынаміку цэн, а не прывязвацца да цыклу разгляду і зацвярджэння бюджэту, бо ў пытаннях інфляцыі нельга чакаць цэлы год, трэба дзейнічаць адразу, у моманце.


Усё новае – даўно забытае старое: ці такія добрыя сучасныя рэцэпты для манетарнай палітыкі?

Поўная версія выступлення Сяргея Маісеева


Выклікі цэнтральных банкаў у эканоміках, якія развіваюцца

Змястоўнае выступленне Сяргея Маісеева лягло ў аснову далейшай дыскусіі. Закранаючы апошняе пытанне дакладу Сяргея Маісеева, эксперты абмеркавалі нестандартныя погляды на працэс грашовай эмісіі і ролі палітыкі цэнтральнага банка ў рэгуляванні эканомікі. Падставай для абмеркавання стала нядаўняе выступленне Рычарда Вернера, у якім ён падзяліўся сваім бачаннем таго, як у сапраўднасці працуе грашовая эмісія. Яго прадстаўленні грунтуюцца на трох асноўных тэзісах: (1) крэдытаванне першасна, (2) эканоміцы неабходна вялікая колькасць дробных банкаў для таго, каб прадастаўляць крэдытныя рэсурсы сярэдняму і малому бізнесу, які забяспечыць рост ВУП, (3) працэнтная стаўка не адыгрывае ролі ў гэтым працэсе, а ідзе за дынамікай эканамічнага росту.

Сяргей Маісееў падзяліўся сваім меркаваннем адносна гэтага неардынарнага погляду на работу банкаўскай сістэмы. Са спасылкай на нобелеўскага лаўрэата па эканоміцы 2014 года Ж. Ціроля эксперт заўважыў, што асноўнымі праваднікамі грашова-крэдытнай палітыкі выступаюць менавіта буйныя банкі, што тлумачыцца эфектам маштабу, лепшай інфармаванасцю аб рызыках і большымі магчымасцямі па іх кіраванні. Што тычыцца стварэння грошай банкамі «з паветра», Сяргей Маісееў заўважыў, што гэтая ідэя не новая і была шырока распаўсюджаная ў перыяд з'яўлення банкаў і функцыянавання сістэмы прыватнай эмісіі ў XVIII стагоддзі, калі кожны банк валодаў правам друкаваць грошы. Аднак гэтая сістэма характарызавалася сваёй нестабільнасцю, паколькі бязмежная эмісія перыядычна прыводзіла да банкруцтваў банкаў і ў выніку зведала значныя трансфармацыі. Ідэя ігнаравання працэнтнай стаўкі таксама выклікае сумненні ў сваёй абгрунтаванасці, бо працэнтная стаўка закладваецца ў расходы эканамічных агентаў, з'яўляецца важным складнікам працэсу цэнаўтварэння і вызначае прыбытковасць банкаўскай дзейнасці.


Адкуль бяруцца грошы? Дыскусійныя погляды на эмісію цэнтральных банкаў

У развіццё тэмы дробных банкаў прагучаў каментарый Ірыны Тачыцкай, якая, вывучыўшы вопыт Народнага банка Кітая, адзначыла, што вынікі праведзеных ім даследаванняў паказваюць, што колькасць дрэнных даўгоў у дробных банкаў прыблізна ў тры разы вышэйшая, чым у буйных банкаў і ў цэлым па банкаўскай сістэме Кітая. Сяргей Маісееў у сваю чаргу прывёў у прыклад нямецкі вопыт, дзе яшчэ з XIX стагоддзя распаўсюджванне атрымалі так званыя кааператыўныя банкі, што крэдытуюць своеасаблівыя мясцовыя закрытыя супольнасці ўкладчыкаў, якія выступаюць адначасова і ў ролі крэдытаатрымальнікаў. Пры гэтым эксперт адзначыў, што такая практыка не мае нічога агульнага з мэтавай або, як яе яшчэ называюць, «каналізаванай» эмісіяй.

Цікавае пытанне спікеру задаў беларускі эканаміст Ігар Пеліпась, яго хвалявала тое, якую ролю цэнтральны банк і банкаўская сістэма могуць адыграць у развіцці эканомікі Расіі, у стварэнні новых галін і правядзенні НДВКП у няпростых знешніх абставінах, якія склаліся. Сяргей Маісееў даў просты і цалкам вычарпальны адказ: «Кожны павінен займацца сваёй работай. Цэнтральны банк не павінен займацца палётамі на Марс або будаўніцтвам нейкага моста. < ... > Ён не адказвае за тое, каб былі правільна падабраны менеджары, іх матывацыя і бонусы, каб былі запрошаны іншаземцы з вопытам, тэхналогіямі і г. д.». Эксперт падкрэсліў, што на фінансавым рынку існуюць інструменты і механізмы фінансавання бізнес-праектаў, пры гэтым іх выкарыстанне не павінна ставіць пад сумненне захаванне цэнавай стабільнасці і ўстойлівасць фінансавай сістэмы.


Пытанні росту і развіцця. Што падуладна цэнтральнаму банку?

Падчас далейшага абмеркавання Міхаіл Дземідзенка закрануў яшчэ адно важнае пытанне аб тым, ці магчыма наогул шляхам стымулявання крэдытавання ва ўмовах малой адкрытай эканомікі Рэспублікі Беларусь дамагчыся нейкага значнага эфекту ў развіцці эканомікі, эфектыўнасці яе функцыянавання. Глыбей пагрузіцца ў гэтую тэму экспертам дапамог даклад запрошанага спікера з Інстытута эканомікі НАН Беларусі Аляксандра Гатоўскага.

У сваёй прэзентацыі эксперт наглядна прадэманстраваў, што стымуляванне ўнутранага попыту – далёка не адзіны і ў рэчаіснасці не самы эфектыўны спосаб забяспечыць рост ВУП, улічваючы структуру дабаўленай вартасці галін беларускай эканомікі. Прыведзеныя Аляксандрам Гатоўскім факты дазваляюць зрабіць важны вывад аб тым, што стымуляванне эканамічнага росту ва ўмовах малой адкрытай эканомікі Рэспублікі Беларусь мае дастаткова важкія абмежаванні, звязаныя са станам знешняга гандлю, валютнымі паступленнямі і патокамі плацяжоў па экспартных і імпартных аперацыях. Калі без аглядкі на гэтыя абмежаванні нарошчваць мэтавую эмісію для стымулявання ўнутранага попыту, можна атрымаць сур'ёзныя праблемы на валютным рынку, дэвальвацыю нацыянальнай валюты і высокую інфляцыю. У сапраўднасці ж асцярожная грашова-крэдытная палітыка дае свае станоўчыя плады, забяспечваючы запас трываласці ў эканоміцы і дапамагаючы справіцца з часовымі цяжкасцямі. Так, напрыклад, у 2020 годзе фінансаванне за кошт рэзерваў Нацыянальнага банка дэфіцыту знешнегандлёвага сальда, які ўтварыўся ў выніку канфіскацыі насельніцтвам валюты і нарошчвання знешняй запазычанасці прадпрыемстваў, дазволіла прадухіліць скарачэнне выпуску. Калі б Нацыянальны банк не дастаў з рэзерваў неабходныя сродкі, краіне прыйшлося б скараціць свой ВУП на 14%, каб зэканоміць адпаведныя патокі расходаў на імпарт і не дапусціць абвалу валютнага курса.

У завяршэнне свайго выступлення Аляксандр Гатоўскі таксама звярнуў увагу на наяўнасць пэўных праблем з якасцю менеджменту на айчынных прадпрыемствах, якія маюць вялікі патэнцыял для паспяховага развіцця. Спікер прывёў у прыклад эксперымент з правядзеннем ацэнкі 13 беларускіх прамысловых прадпрыемстваў на прадмет адпаведнасці патрабаванням да якасці камплектуючых аднаго з сусветных вытворцаў тэхнікі, машынабудаўнічай кампаніі John Deere. Аказваецца, нягледзячы на тое, што 5 з 13 прадпрыемстваў цалкам адпавядалі пастаўленым патрабаванням, яшчэ 4 прадпрыемствам патрабавалася ліквідаваць некаторыя заўвагі, каб прэтэндаваць на ўдзел у конкурсе патэнцыйных пастаўшчыкоў, толькі адно прадпрыемства распачало актыўныя дзеянні, каб наладзіць супрацоўніцтва з сусветна вядомай кампаніяй. Астатнія прадпрыемствы альбо зусім не праявілі ніякай актыўнасці, альбо не сталі турбаваць сябе ўніканнем у працэдуру ўдзелу ў конкурсе і проста накіравалі свае прайс-лісты ў кампанію John Deere.

Спікер выказаў меркаванне, што корань праблем з менеджментам на беларускіх прадпрыемствах крыецца ў псіхалагічнай няздольнасці асвойваць новыя, глабальныя рынкі, развіваць сваю вытворчасць. І пытанне не ў тым, ці даваць ім грошы і якім чынам гэта рабіць, праз грашова-крэдытную палітыку або нейкія іншыя механізмы фінансавага рынку. Неабходна ў першую чаргу перабудоўваць сістэму менеджменту, арыентаваць айчынныя прадпрыемствы на заваяванне канкурэнтнай пазіцыі на сусветных рынках збыту, што і дазволіць ім зарабляць сродкі, неабходныя для далейшага развіцця. Магчыма, гэта не такі хуткі і лёгкі шлях, якім здаецца стымуляванне ўнутранага попыту мерамі грашова-крэдытнай палітыкі, аднак гэта тое, чым непазбежна прыйдзецца займацца, каб дасягнуць жаданага выніку.

Пазіцыю Аляксандра Гатоўскага падтрымаў і прадстаўнік бізнес-асяроддзя Ігар Русакевіч. Ён адзначыў, што ў сістэме рынкавай эканомікі па-сапраўднаму эфектыўныя прадпрыемствы адчуваюць сябе добра і ўпэўнена, таму што ведаюць, што рынкавыя сілы самі справяцца з задачай найбольш эфектыўнага размеркавання рэсурсаў. А ў сістэме мэтавай эмісіі прадпрыемствы адчуваюць сябе вельмі няўпэўнена, паколькі ведаюць, што гэтыя мэтавыя сродкі ім не дастануцца. Тут паўстае пытанне аб цане памылкі ў выбары найбольш годнага рэцыпіента мэтавых рэсурсаў. Што ж з'яўляецца крытэрыем эфектыўнасці працэсу мэтавага крэдытавання? На думку эксперта, гэтым паказчыкам і выступае ўзровень інфляцыі: калі яна ў выніку падобных эксперыментаў выходзіць за межы свайго мэтавага арыенціра, то гэта азначае, што фактычна страты ад рэалізацыі няўдалых праектаў перакладаюцца ў выглядзе інфляцыйнага падатку на ўсе астатнія прадпрыемствы і насельніцтва.

У сваім каментарыі да выступлення Аляксандра Гатоўскага прафесар Уладзімір Усоскі прывёў адну цікавую народную мудрасць: «Банк такі, які яго кліент: ён не можа быць ні лепшым, ні горшым за свайго кліента». На наш погляд, гэтая простая ісціна працуе як на мікра-, так і на макраўзроўні. Перш чым слепа прытрымлівацца парад знаўцаў рознага роду «сучасных» тэорый, трэба дзесяць разоў падумаць, узважыўшы ўсе за і супраць і азірнуўшыся на памылкі мінулага, ці варта спрабаваць намаганнямі цэнтральнага банка выправіць праблемы эфектыўнасці работы эканомікі або асобных прадпрыемстваў цаной рызыкі страты дасягнутых раней поспехаў у зніжэнні і стабілізацыі інфляцыі. Бо найважнейшы ўклад банкаўскай сістэмы ў збалансаванае развіццё эканомікі заключаецца ў забеспячэнні здаровага фінансавага асяроддзя са спрыяльнымі ўмовамі для ажыццяўлення эканамічнай дзейнасці ўсіх суб’ектаў эканомікі: насельніцтва, прадпрыемстваў, інвестараў, банкаў і г. д. На гэта накіравана ў тым ліку і місія дзейнасці Нацыянальнага банка, прыхільнага да ідэі разумнай і засцярожлівай рэалізацыі грашова-крэдытнай і макрапрудэнцыяльнай палітыкі для падтрымання цэнавай і фінансавай стабільнасці на карысць усяго грамадства.

Матэрыял падрыхтаваны Упраўленнем даследаванняў і стратэгічнага развіцця Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь.

Поўны запіс мерапрыемства